Awtomobil materiallarynyň ot çydamlylygy boýunça ylmy barlaglar we ulaglarda ot çydamly süýümleriň ulanylyş tendensiýalary

Awtomobil materiallarynyň ot çydamlylygy boýunça ylmy barlaglar we ulaglarda ot çydamly süýümleriň ulanylyş tendensiýalary

Awtomobil senagatynyň çalt ösmegi bilen, işe gidip-gelmek ýa-da ýük daşamak üçin ulanylýan awtoulaglar adamlaryň durmuşynda aýrylmaz gurallara öwrüldi. Awtomobiller amatlylyk üpjün edýän bolsa-da, ýol-ulag heläkçilikleri we öz-özünden ýanmak ýaly howpsuzlyk howplaryny hem döredýär. Çäklendirilen giňişlik we ýanýan içki materiallar sebäpli, awtoulagda ýangyn çykanda, ony dolandyrmak köplenç kyn bolýar we ýolagçylaryň janyna we emlägine howp salýar. Şonuň üçin awtoulaglardaky ýangyn howpsuzlygy ulanyjylar üçin esasy mesele bolmalydyr.

Ulag ýangynlarynyň sebäplerini, umuman, aşakdakylara bölmek bolýar:
(1) Ulag bilen baglanyşykly faktorlar, şol sanda elektrik näsazlyklary, ýangyç syzmalary we nädogry üýtgetmeler, gurnamalar ýa-da tehniki hyzmat sebäpli ýüze çykan mehaniki sürtülme.
(2) Daşarky faktorlar, mysal üçin çaknyşyklar, agdarylmalar, ot goýmak ýa-da gözegçiliksiz ot alyş çeşmeleri.

Ýokary energiýa dykyzlygyndaky batareýalar bilen enjamlaşdyrylan täze energiýa ulaglary, çaknyşyklar, deşilmeler, ýokary temperaturadan termal gaçyş ýa-da çalt zarýad beriş wagtynda aşa köp tok sebäpli gysga zynjyrlar sebäpli ýangynlara has köp sezewar bolýar.

01 Awtomobil materiallarynyň ot çydamlylygy boýunça ylmy barlaglar

Ot çydamly materiallaryň öwrenilmegi XIX asyryň ahyrynda ABŞ-da başlandy. Soňky ýyllarda tehnologiýanyň ösmegi bilen, awtoulag salonlarynyň materiallarynyň ot çydamlylygy boýunça, esasan, aşakdaky ugurlar boýunça ylmy barlaglara täze talaplar ýüze çykdy:

Ilki bilen, ot çydamlylygy boýunça nazary barlaglar. Soňky ýyllarda Hytaýdaky alymlar dürli süýümleriň we plastmassalaryň ýanma mehanizmlerini öwrenmäge, şeýle hem ot çydamlylyk serişdeleriniň ulanylyşyna uly üns berýärler.

Ikinjiden, ot çydamly materiallaryň işlenip düzülmegi. Häzirki wagtda ot çydamly materiallaryň köp görnüşleri işlenip düzülýär. Halkara derejesinde PPS, uglerod süýümi we aýna süýümi ýaly materiallar dürli pudaklarda üstünlikli ulanyldy.

Üçünjiden, ot çydamly matalar boýunça ylmy barlaglar. Ot çydamly matalary öndürmek aňsat we ýokary netijeli. Ot çydamly pagta matalary eýýäm gowy işlenip düzülen bolsa-da, Hytaýda beýleki ot çydamly dokmalar boýunça ylmy barlaglar çäkli bolmagynda galýar.

Dördünjiden, ot çydamly materiallar üçin düzgünler we synag usullary.

Awtomobiliň içki bezegi üçin ulanylýan materiallary üç kategoriýa bölüp bolýar:

1. Süýüm esasly materiallar (meselem, oturgyçlar, halylar, howpsuzlyk kemerleri) — ýolagçylar bilen gönüden-göni aragatnaşykda bolýan we iň köp ulanylýan materiallar.
2. Plastik esasly materiallar.
3. Rezin esasly materiallar.

Süýüm esasly materiallar ýokary derejede ýanýan we ýolagçylara ýakyn ýerleşýänligi sebäpli ýangyn ýagdaýynda uly howp döredýär. Mundan başga-da, batareýalar we hereketlendirijiler ýaly awtoulagyň käbir bölekleri dokma materiallarynyň golaýynda ýerleşýär, bu bolsa ýangyn ýaýramagynyň ähtimallygyny ýokarlandyrýar. Şonuň üçin awtoulagyň içki materiallarynyň ýangyn çydamlylygyny öwrenmek ýanmany gijikdirmek we ýolagçylar üçin has köp gaçmak wagtyny üpjün etmek üçin örän möhümdir.

02 Ot çydamly süýümleriň klassifikasiýa

Senagat dokma ulanylyşynda awtoulag dokmalary uly paý eýeleýär. Ortaça ýeňil awtoulagda takmynan 20–40 kg içki materiallar bar, olaryň köpüsi oturgyç örtükleri, ýassyklar, howpsuzlyk kemerleri we kelle daýançlary ýaly dokma materiallarydyr. Bu materiallar sürüjileriň we ýolagçylaryň howpsuzlygy bilen ýakyndan baglanyşyklydyr, şonuň üçin ot çydamly häsiýetler ot ýaýramagyny haýallaşdyrmak we gaçmak wagtyny uzaltmak üçin zerurdyr.

Ot çydamly süýümlerot çeşmesi bilen degende ýa-da ýanmaýan ýa-da doly ýanmaýan, minimal alow döredýän we ot çeşmesi aýrylandan soň çalt öz-özünden öçürilýän süýümler hökmünde kesgitlenýär. Çäklendiriji kislorod indeksi (LOI) adatça ýanma ukybyny ölçemek üçin ulanylýar, LOI 21% -den ýokary bolsa, ýanma ukybynyň pesdigini görkezýär.

Ot çydamly süýümler iki kategoriýa bölünýär:

1. Özüne mahsus ot çydamly süýümler
   Bu süýümleriň polimer zynjyrlarynda ot çydamlylygy ýokarlandyrýan, parçalanma temperaturasyny ýokarlandyrýan, ýanýan gazyň döremegini basyp ýatyrýan we kömüriň emele gelmegini höweslendirýän içki ot çydamly toparlary bar. Mysallar:

• Aramid süýümleri (meselem, para-aramid, meta-aramid)
• Poliimid süýümleri (meselem, Kermel, P84)
• Polifenilen sulfid (PPS) süýümleri
• Polibenzimidazol (PBI) süýümleri
• Melamin süýümleri (meselem, Bazofil)

Meta-aramid, polisulfonamid, poliimid we PPS süýümleri Hytaýda eýýäm köpçülikleýin öndürildi.

1. Üýtgedilen otdan goraýjy süýümler
   Bu süýümler ot çydamlylygyny goşundylar ýa-da ýüzleý bejeriş arkaly gazanýarlar, şol sanda:

• Ot çydamly poliester
• Ot çydamly neýlon
• Ot çydamly wiskoza
• Ot çydamly polipropilen

Modifikasiýa usullaryna kopolimerleşme, garyşdyrmak, kompozit egirme, peýwing we soňky işläp düzme girýär.

03 Awtomobil goragynda ýokary öndürijilikli ot çydamly süýümleriň ulanylyşy

Awtomobilleriň ot çydamly materiallary giňişlik çäklendirmeleri sebäpli belli bir talaplara laýyk gelmelidir. Beýleki ulanylyşlardan tapawutlylykda, bu materiallar ot ýakmaga garşy durmaly ýa-da gözegçilik edilýän ýanma tizligini görkezmeli (meselem, ýolagçy awtoulaglary üçin ≤70 mm/min).

Mundan başga-da, göz öňünde tutulýan zatlara aşakdakylar girýär:

• Tüsse dykyzlygynyň pesligi we zäherli gaz zyňyndylarynyň minimal bolmagyýolagçylaryň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin.
• Antistatik häsiýetlerýangyç bugunyň ýa-da tozanyň toplanmagynyň netijesinde dörän ýangynlaryň öňüni almak üçin.

Statistika her bir awtoulagyň 20–42 m² dokma materiallaryny ulanýandygyny görkezýär, bu bolsa awtoulag dokma önümleriniň uly ösüş mümkinçiligini görkezýär. Bu dokma materiallary funksional we bezeg görnüşlerine bölünýär, howpsuzlyk meseleleri sebäpli funksionallyga, esasanam ot çydamlylygyna, has köp üns berilýär.

Ýokary netijeli ot çydamly dokma önümleri aşakdaky maksatlarda ulanylýar:

• Oturgyç örtükleri
• Gapy panelleri
• Teker şnurlary
• Howa ýastyklary
• Dam örtükleri
• Ses geçirmeýän we izolýasiýa materiallary

Poliesterden, uglerod süýüminden, polipropilenden we aýna süýüminden ýasalan dokumasyz matalar awtoulag salonlarynda hem giňden ulanylýar.

Awtomobilleriň içiniň ot çydamlylygyny ýokarlandyrmak diňe bir ýolagçylaryň howpsuzlygyny ýokarlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem jemgyýetçilik abadançylygyna hem goşant goşýar.